Nowa Iwiczna gmina Lesznowola serwis informacyjny dla społeczności lokalnej, aktualności informacje wydarzenia

historia Nowej Iwicznej

 NOWA IWICZNA, STARA IWICZNA

Ewa i Włodzimierz BagieńscySłownik Historyczny Miejscowości Gminy Lesznowola wyd. Gminna Biblioteka Publiczna w Lesznowoli, Lesznowola 2011. str. 20 – 23. plik pdf

Po trzecim rozbiorze Polski w 1795 r. okolice Piaseczna znalazły się w granicach zaboru pruskiego, na terenie tzw. Prus Południowych ze stolicą w Warszawie. Granica z zaborem austriackim przebiegała niedaleko, po liniach rzek Wisły i Pilicy (Galicja Zachodnia). Ta część Mazowsza stanowiła wówczas najdalej na wschód wysunięty teren pod władzą Prus. Był to zatem obszar najbardziej narażony na działania wojenne w razie konfliktu z Rosją lub Austrią. Akcją kolonizacyjną objęto dobra królewskie i duchowne, które przeszły na własność rządu pruskiego m.in. nie zagospodarowane grunty pod Piasecznem należące niegdyś do królów polskich (teren dawnego starostwa piaseczyńskiego).

Władze pruskie zasiedlając te dobra kierowały się względami germanizacyjnymi, obronnymi i gospodarczymi. Osiedlanie całych kolonii chłopów niemieckich na ziemiach rdzennie słowiańskich, na których odsetek Niemców, poza dużymi miastami, był znikomy, miało wpływać na szybkie rozpowszechnienie języka niemieckiego. Państwu chodziło też o zasiedlenie nieużytków, pomnożenie liczby podatników i wreszcie o dostarczenie folwarkom robotników.

Korzystne warunki osiedlania się skłoniły wiele rodzin z terenów południowo-zachodniej Rzeszy niemieckiej, zwłaszcza z Księstwa Wirtemberskiego nad Dunajem i Księstwa Palatynatu nad Renem, gdzie głód ziemi był szczególnie dotkliwy, do przybycia na proponowane im tereny. Cztery plany związane z tą akcją osadniczą, pochodzące z 1801 r. zachowały się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. Obejmują one zalesione tereny wokół miasta Piaseczna, wsi Nowa Wola, Zgorzała i Dąbrówka. Założone tu kolonie nazywały się: Alt Ilvesheim, Neu Ilvesheim, Ludwigsburg i Schwenningen. Zgodnie z powszechnym obyczajem, osadnicy przenosząc się na nowe terytoria nadawali zakładanym miejscowościom nazwy takie same jak w kraju ojczystym. Do dziś w Badenii-Wirtembergii istnieją miasta Ludwigsburg i Schwenningen anNeckar oraz wieś Ilvesheim.

Przybysze otrzymywali siedliska i grunty w dzierżawę wieczystą. Były dwie kategorie kolonistów. Bogatsi otrzymywali gospodarstwa pełnorolne o powierzchni około 2,5 ha, ubożsi działki zagrodnicze. Przeciętny gospodarz np. w 1835 r. posiadał: dom mieszkalny, stodołę, oborę-stajnię, sad oraz ziemię uprawną. Zagrodnicy użytkowali siedliska o połowę mniejsze, posiadali też mniejszy areał. Zaprojektowane wsie miały charakter ulicówek i liczyły odpowiednio: Stara lwiczna 12 dużych gospodarstw i 12 zagrodniczych (razem 24), Nowa Iwiczna 14 dużych gospodarstw i l zagrodnicze (razem 15).

Pierwsi koloniści przybyli na te tereny w 1801, ostatni w 1806 r. Wybuch wojen napoleońskich, a następnie utworzenie Księstwa Warszawskiego zahamowały całkowicie tę akcję.

Iwicznę zasiedlili w większości przybysze z Palatynatu rodziny: Hansen Dettioff (+5 osób), Braun Caspar (+5), Albrecht Christian (+6), Lehr George (+8), Wagner Adam (+7), Meyer Caspar (+7), Zeh Johann (+8), Kóhler Michael (+2), Kuhn Yalentin (+3), Lutz Adam (+3), Schwarz Thomas (+3), Schwarz Emst (+2), Lutz Johann (+3), Meyer GeorgAdam (+3), Gottiitt Johann (+3), Wetzel Peter (+4), Sinn Johann (+1), Unterzober Johann (+1), Scheffelmeyer Jacob (+3), Deychert Johann Nicolaus (+1) i Wagner Michael (+3). Część osadników pochodziła z Księstwa Wirtembergii rodziny: Mutschler Friedrich (+5 osób), Fischer Schulhalter (+3), Pfeifle Johann George, Birkicher Gottfried (+6), Meble Friedrich (+4), Lange Benedict (+5), Hauser Jacob (+2), Haberer George (+5), Klein George (+4), Leibbrand Jonathan (+9), Schilling Johann (+4), Schwarz Jacob (+6), Tallmann Johann Peter (+6), Herb Friedrich (+2), Schmidt Friedrich (+6), Frankę Andreas (+5), Eisele Matthias (+7), Gottiitt Johann (+3), Kóhler Jacob (+2) oraz HummelPeter(+7).

W 1820 r. rząd Królestwa Polskiego dokonał zmiany niemieckich nazw kolonii na polskie.

Koloniści byli protestantami wyznania ewangelicko-augsburskiego. Początkowo wszystkie obrzędy religijne odbywano w kościele rzymskokatolickim w Piasecznie. Proboszcz pełnił równocześnie funkcję urzędnika stanu cywilnego dla wiernych wszystkich wyznań. Własny, drewniany kościół zbudowali w Starej Iwicznej w 1843 r. Obok wytyczono cmentarz. Nie powstała jednak samodzielna parafia, a jedynie filia (filiał) parafii ewangelicko-augsburskiej w Pilicy (obecnie gmina Warka). Proboszcz pilicki pełnił równocześnie funkcję administratora filiału w Starej Iwicznej aż do 1928 r. Kolejno funkcję tą pełnili: Dawid Bergmann (l 843-1849), Kari Hilkner (1849-1887), Heinrich Bartsch (1887-1888), Alexander Schóneich (1888-?), Heinrich Tochtermann (?-1903), August Loth (1903-?), Gustaw Tochtermann (?) i od 1925 r. ponownie August Loth.

Początkowo dzieci kolonistów uczyły się razem z katolickimi w szkole elementarnej w Piasecznie. W koloniach zatrudnieni byli jednak nauczyciele - ewangelicy. Istnieją sporadyczne wzmianki w aktach stanu cywilnego parafii piaseczyńskiej, z których możemy poznać nazwiska niektórych. W Starej Iwicznej w 1835 i 1836 r. był to Jan Walz - kolonista nauczyciel l. 58., w 1839-1841 Karol Neyber (Neuber). W Nowej Iwicznej w 1827 r. zmarł nauczyciel Bernard Boos w wieku 75 lat. W 1852 r. powstała w Starej Iwicznej szkoła ewangelicka.

W Starej Iwicznej był wiatrak; młynarstwem trudnili się: Jan Ginter (1827), Daniel Wemer (1828-1833), Franciszek Zaborowski (1850). Od 1820 r. należeli do Zgromadzenia Okręgowego Kunsztu Młynarskiego w Piasecznie. Każda ze wsi miała swoją karczmę. Szynkarstwem zajmowali się też koloniści: Traugot Ginter (1831), Jan Folc (1838-39) i w Nowej Iwicznej: Michał Deeg (1820), Jan Auli (1826) oraz Jan Fuk (1843). Jednak pierwszym znanym karczmarzem pojawiającym się na terenie Starej Iwicznej był Żyd Izrael Hiller (1812 r.).

Mieszkańcy kolonii trudnili się nie tylko rolnictwem. Kowale ze Starej Iwicznej należeli do Zgromadzenia Okręgowego Kunsztu Kowalskiego w Piasecznie, od momentu jego powstania w 1820 r. Znamy nazwiska dwóch mistrzów: Ferdynanda Madszler (Mutszler) i Benedykta Mueler. Wśród pierwszych osadników w Starej Iwicznej pojawiają się stolarze: Jan Kemen (urodzony w parafii Spiesbach), Michał Kaempf, Jan Horemburg, a w Nowej Iwicznej krawcy: Jakub Haur i Jan Rombach.

W okresie Królestwa Kongresowego w Starej Iwicznej kwaterowali żołnierze z 6 Pułku Fizylierów Piechoty Liniowej Wojska Polskiego. Po powstaniu listopadowym rozlokowywano tu także żołnierzy z 2 Batalionu Saperów z Góry Kalwarii.

Budowę istniejącego do dziś murowanego kościoła, wzniesionego na miejscu starego, drewnianego, zakończono w 1893 r. (data ta umieszczona jest nad głównym wejściem).

Na przełomie 1867 i 1868 r. przeprowadzono uwłaszczenie włościan na mocy ukazu carskiego z 1864 r. Koloniści czynszownicy, którzy dotąd podlegali władzy dziedzica dóbr ziemskich Nowa Wola, uzyskali prawo własności do użytkowanych gruntów. W tym okresie przeprowadzono spisy wszystkich gospodarstw. Ich liczba była taka sama jak na początku akcji kolonizacyjnej.

Właścicielami 16 osad w Nowej Iwicznej byli: Jakub Kloc, Jan Ejzele, Barbara Albrecht, Michał Hene, Jan Knejdler, Jakub Herb, Jonatan i Konrad Ejzele, Jonatan Ejzele, Michał Kloc, Andrzej Kidler, Krystian Hau (dwie osady), Krystian Sziling, Marianna Kidler, Michał Kloc, Katarzyna Britenbach. W Starej Iwicznej (25 osad) właścicielami byli: Józef Rutkowski, Michał Herauf, Michał Kloc, spadkobiercy Michała Kollera (3 osady), Jan Luc starszy, Jan Hau, Jakub Hofman, Grzegorz Hofman, Jan Luc (2 osady). Daniel Wemer, Krystian Sziling (2 osady), Michał Kloc I, Michał Kloc II, Jozaman Ejzele, Jan Luc młodszy, Jan Lange, Abraham Erle, Barbara Ler, Fryderyk Dek i Jakub Hofman. Niekonsekwentne podawanie nazwisk niemieckich w powyższych spisach wynika z tego, że zapisywano je fonetycznie, początkowo po polsku, a od 1867 r. po rosyjsku.

Po wybuchu I wojny światowej, a właściwie w jej pierwszym okresie władze rosyjskie, dotąd faworyzujące ewangelików, uznały ich za element zagrażający obronności państwa. W 1915 r. większość została wysiedlona w głąb Rosji, skąd powróciła w 1918 r., jeszcze przed odzyskaniem niepodległości. Podczas walk niemiecko - rosyjskich uległa uszkodzeniu bryła kościoła w StarejIwicznej, a budynek szkoły wraz z mieszkaniem nauczyciela został zniszczony.

W dniu 30 września 1921 r. przeprowadzono pierwszy Powszechny Spis Ludności Rzeczypospolitej Polskiej. Wieś Stara Iwiczna liczyła wówczas 18 domów, miała 123 mieszkańców (33 katolików, 90 ewangelików). Nowa Iwiczna miała 15 domów, 104 mieszkańców (27 katolików, 75 ewangelików i 2 chrześcijan innego wyznania).

W okresie międzywojennym, od 1929 r. filiał w Starej Iwicznej podniesiono do rangi samodzielnej parafii. Podlegały jej kantoraty: Góra Kalwaria z Kątami i Solcem, Kępa Okrzewska i Kępa Zawadowska. Wraz z powołaniem parafii zaistniała konieczność budowy plebanii (1928 r.). Istnieje ona do dziś, podobnie jak ceglane ogrodzenie cmentarza pochodzące z 1938 r. Pierwszym samodzielnym proboszczem był Waldemar Galster (do 1939 r.), następnie do l VII 1940 r. pracowali w parafii K. Messerschmidt, J. Gaubatz i J. W. Halbert. Ostatnim proboszczem do ewakuacji w 1944 r. był pastor Artur Besocke. Jego wspomnienie o Starej Iwicznej zostało opublikowane w 1964/1965 r. w niemieckim czasopiśmie "Weg und Ziel". W skład ostatniego kolegium kościelnego wchodzili: Hugo Klotz, Michał Lutz, Michał Laferi, Fryderyk Gabriel, Michał Leibbrandt, Jan Ratz z Kępy Zawadowskiej i Edward Albrecht z Piaseczna.

W 1941 r. skonfiskowano na cele wojenne dzwony parafialne, a na plebanii kwaterowali oficerowie Wehrmachtu.

Okres okupacji hitlerowskiej postawił potomków dawnych kolonistów przed wyborem przynależności narodowej. Przez dziesiątki lat, jakie upłynęły od początków kolonizacji wiele rodzin spolonizowało się, część żyła w mieszanych małżeństwach. Podziały przebiegały nierzadko w ramach jednej rodziny. Ci, którzy nie podpisali volkslisty byli szykanowani przez hitlerowców. Uprzywilejowanych podczas okupacji volksdeutschów ewakuowano na Zachód w czerwcu - lipcu 1944 r. (wraz z niemieckimi urzędami, fabrykami i sierocińcem z Piaseczna itp.). Po wojnie represje dotknęły nielicznych, którzy z różnych przyczyn pozostali na miejscu.

Od 1945 r. administratorem w Starej Iwicznej był pastor Karol Messerschmidt-Buczyński, proboszcz Drugiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Warszawie przy ul. Puławskiej 2. W latach pięćdziesiątych wywłaszczono parafię z budynku byłej plebanii, a w 1973 r. zabrano grunty pod budowę obwodnicy drogowej. Z dniem l stycznia 1974 r. mienie byłej parafii w Starej Iwicznej przejął Konsystorz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w PRL w Warszawie. Przez następnych kilka lat kościół w Starej Iwicznej był siedzibą parafii kościoła polsko-katolickiego. Rektorat kościoła rzymskokatolickiego erygowano w Iwicznej w 1980 r., a parafię Zesłania Ducha Świętego w 1983 r.

Obie miejscowości w latach 1801-1867 należały do gminy Lesznowola, a następnie do gminy Nowo-Iwiczna z siedzibą wójta w Starej Iwicznej. Z dniem l lipca 1952 r. rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów zlikwidowano gminę Nowo-Iwiczna. Ponownie powołano gminę Lesznowola, w której skład weszły m.in. obie dawne kolonie. W grudniu 1954 r. Stara i Nowa Iwiczna znalazły się w gromadzie Nowa Wola. Gromada ta została zlikwidowana w 1961 r., a należące do niej miejscowości powiększyły obszar gromady Lesznowola. Z końcem 1972 r. kolejna reforma administracyjna zniosła gromady. Od l styczna 1973 Nowa i Stara Iwiczna należą do gminy Lesznowola.

 

(edycja W.Z.).

ZamknijNa tej stronie internetowej wykorzystywane są pliki cookies zbierane do celów statystycznych i wykorzystywane do poprawnego działania serwisu www.
Warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies można zmienić w ustawieniach przeglądarki - niedokonanie zmian ustawień przeglądarki jest jednoznaczne z wyrażeniem zgody na ich zapisywanie.